Konstitusionele Hof weier dringende regshulp oor aanstellingskwotas

Die Konstitusionele Hof het verlede week Sakeliga en NEASA se aansoek om verlof tot appèl in ons dringende aansoek, om ’n interdik teen die Diensbillikheidskwotas van 2025, van die hand gewys.

Met die weiering, het die Konstitusionele Hof nagelaat om erkenning te verleen aan die enorme nakomingskoste, sakebeplanningsrisiko’s en ontmoediging van belegging wat deur die kwotas veroorsaak word.

Die kwotas skryf vir organisasies met 50 of meer werknemers streng ras- en geslagsbeperkings by indiensneming voor. Dit beperk die aanstelling van wit mans in baie gevalle tot so min as 4.1%, en skryf absurde en onrealistiese geslagsvoorskrifte vir aanstellings in talle bedrywe voor.

Gevolglik is besighede nou blootgestel aan tussentydse afdwingingsaksies deur die Departement van Arbeid en ander staatsentiteite, hangende regsekerheid uit Sakeliga en NEASA se voortgesette hersieningsaansoek in die nie-dringende hof.

Ondernemings word intussen aangeraai om bykomende voorsorgmaatreëls te tref om die regs-, etiese en kommersiële risiko’s wat uit die regulatoriese vereistes voortspruit, te bestuur.

• Sakeliga en NEASA beklemtoon weer die belangrikheid daarvan om nie u besigheid vrywillig daartoe te verbind om rasse- en ander indiensnemingsverhoudings te bereik wat u nie beoog om te bereik nie, of nie kan bereik nie.

• Waar u gedwing word om “teikens” waarmee u nie saamstem nie as deel van ’n staatsvoorgeskrewe diensbillikheidsplan in te dien, behoort dit vergesel te word van u formele skriftelike protes.

Noukeurige bestuur van die nakomingsvereistes nou sal duisende besighede later in ’n goeie posisie plaas om hul regte te verdedig en om hierdie onaanvaarbare en ongrondwetlike wet in die komende jare met saak-tot-saak-litigasie te bestry.

Die Konstitusionele Hof se weiering om verlof tot appèl toe te staan, volg ná meer as agt maande se dringende litigasie. Gedurende hierdie tyd het nóg die Konstitusionele Hof, nóg die Hoogste Hof van Appèl, nóg die Pretoriase Hooggeregshof op betekenisvolle wyse omgegaan met die wesenlike skade wat die kwotas elke dag aan besighede, werknemers en voornemende werknemers van alle agtergronde berokken.

Die kanale vir dringende tussentydse regshulp deur die Suid-Afrikaanse howe is nou uitgeput. Die substantiewe uitdaging teen die Wysigingswet op Diensbillikheid en die gepaardgaande kwotaregulasies bly egter onaangetas, en Sakeliga en NEASA sal nou ons fokus verskuif na die bespoediging van hierdie regsproses.

Die hersieningsaansoek

Met die hersieningsaansoek word beoog om die magtigende bepalings van die Wysigingswet op Diensbillikheid ongrondwetlik te laat verklaar en om die kwotaregulasies tersyde te laat stel. Gronde sluit in dat die kwotabepalings onregmatig en onkonstitusioneel is, buite verhouding is, en aan die minister onbehoorlike mag verleen wat nie deur die reg ingeperk word nie.

Verdere onredelike vertragings word verwag

Die saak sal tyd neem om af te handel, sowel weens vol hofrolle as weens die Departement van Indiensneming en Arbeid se patroon van vertragings, wat in Maart 2026 ’n bestraffende kostebevel op prokureur-en-kliënt-skaal genoodsaak het om die Minister te dwing om sekere rekords te lewer.

’n Onvolledige weergawe van hierdie rekords is uiteindelik vandeesweek gelewer en ons bestudeer die inhoud daarvan. Ons dring tegelykertyd aan op die lewering van die volledige oorkonde.

Wat besighede intussen behoort te doen

Te midde van ons voortgesette regstappe oor die indiensnemingskwotas beveel Sakeliga aan dat besighede 'n omsigtige en goed deurdagte benadering van maksimum aangewese nie-nakoming volg, onderhewig aan pasgemaakte regsadvies.

Hierdie benadering sluit in die vermyding, waar moontlik, van verbintenisse om aan die staat se teikens te voldoen, terwyl waardegedrewe aanstellings gehandhaaf word wat werknemers respekteer, werkplekharmonie bevorder en skadelike politieke inmenging beperk.

Verdere hulpbronne

Vir pasgemaakte arbeidsregadvies en -strategie, kontak NEASA hier: https://www.neasa.co.za/service/employmentequitysolutions/

Vir meer oor maksimum aangewese nie-samewerking en die aanstellingskwotas, kyk: https://www.sakeliga.org.za/af/insight/sakeliga-and-neasa-will-appeal-flawed-employment-equity-judgment