Staatsbestandheid, transformatisme en 'n volhoubare toekoms in Suid-Afrika

Toespraak gelewer deur Piet le Roux (Uitvoerende Hoof, Sakeliga), by die BizNews Konferensie #8 op 10 Maart 2026

Vir byna drie dekades reeds versprei ’n rampspoedige idee deur die samelewing en die sakegemeenskap in Suid-Afrika.

Dit het verraderlik posgevat – vermom as iets edel en eties. Só oortuigend, trouens, dat hierdie idee nie net deur talle in die sakegemeenskap omhels en bevorder is nie, maar selfs in goedbedoelende raadsale regoor die land geloof en geprys is.

Dit is egter nie net bloot 'n idee nie, maar 'n ideologie – 'n volledige raamwerk waarbinne die politieke en ekonomiese lewe ingerig word. Namate hierdie ideologie deur die staatsdepartemente, besighede en sosiale instellings van die samelewing versprei, begin dit alles in sy pad verstik en uiteindelik verslind.

Hierdie ideologie staan bekend as transformatisme – die rigtinggewende raamwerk vir staatsbeleid in Suid-Afrika.

Sedert die einde van die apartheidsera is transformasie meedoënloos bevorder (en word dit steeds bevorder) as die onbetwisbare "Goeie" vir Suid-Afrika en sy mense. Dit is omhels deur baie wat opreg die beste vir die land en sy gemeenskappe begeer.

Maar goeie voornemens kan nie vir ewig die werklikheid troef nie.

En die werklikheid is dat transformatisme inderdaad 'n rampspoedige strewe is.

Transformatisme is die diepgewortelde ideologiese strewe om elke deel van die samelewing – insluitend besighede – na die beeld van die staat te hervorm. Elke besigheid, skool, klub, kerk, vereniging en woonbuurt, sowel as die eienaarskap van alle bates en verdeling van inkomste, moet volgens hierdie ideologie uiteindelik in volmaakte verhouding tot die land se demografie gebring word.

Transformasie is fundamenteel totalitêr.

Binne hierdie totalitêre raamwerk word:

• Kapitaal verteer – sigbaar in vervalle infrastruktuur, van spoorlyne en hawens tot openbare nutsdienste en ineengestorte dorpe en selfs stede.

• Ekonomiese vooruitgang gesmoor – sigbaar in die kroniese BBP-stagnasie en toenemende werkloosheid.

• Produktiewe mense en finansiële kapitaal uit die land gedryf – soos blyk uit die miljoene, hoofsaaklik Westerlinge, wat geëmigreer het, asook die strukturele inkrimping van die JSE, waar genoteerde maatskappye van sowat 750 na 'n historiese laagtepunt van net meer as 200 gedaal het.

Om vandag oor transformatisme en sy rampspoedige gevolge te praat, is aansienlik makliker as vyf of tien jaar gelede.

Tot onlangs was hierdie ideologie van transformatisme omring deur 'n hoëspanning-elektriese heining van politieke korrektheid. Maar die skadelike gevolge is nou te ooglopend om te ontken, die ekstremisme van sy voorstanders te duidelik, en die teikening van veral die Westerse deel van die bevolking te blatant vir redelike mense om langer stil te bly. As die motiewe werklik edel was, sou dit lankal tot 'n koersverandering gelei het.

Verplasing

Die kernbeginsel van transformatisme is verplasing. Wit mense – en in mindere, maar steeds beduidende mate ander minderheidsgroepe – word doelbewus vir verplasing geteiken. Wit aandeelhouers word uit eienaarskap verdring. Werknemers uit poste. Kinders uit skole en sportspanne. Boere van hul grond.

Die staat toon min besorgdheid oor waarheen die verplaastes gaan. Indien hulle die land verlaat, word dit gelate aanvaar. Die aanhoudende golwe van geskoolde emigrasie is selde ernstig deur ANC-oorheersde regerings betreur. En wanneer nuwe ondernemings elders opgebou word, word dit eenvoudig nuwe teikens vir verdere rondtes van verplasing.

In vandag se sakewêreld vind transformatisme hoofsaaklik gestalte in twee beleide:

Die eerste is Swart Ekonomiese Bemagtiging, of BEE – 'n rassebeperkende eienaarskap- en maatskappybeheerstelsel, aangevul met rasgedrewe vereistes vir opleiding, voorsieningskettings en maatskaplike besteding.

Die tweede is Gelyke Indiensneming – 'n uitermatig fyn ingestelde rassebeperkende indiensnemingsbeleid wat tot op die desimale vlak probeer voorskryf wie aangestel mag word. Slegs die gehardste ideoloë kon so 'n plan beraam.

Hierdie twee beleide vorm gesamentlik 'n doelbewuste en stelselmatige program van Geteikende Binnelandse Sanksies.

Geteiken, omdat dit spesifiek op wit mense (en soms ander minderhede) gemik is.

Binnelands, omdat hierdie maatreëls gerig is op mense wat hier woon, dit hul tuiste noem, hier bydra, bou en belê.

En Sanksies, omdat dit ten doel het om te straf – te onteien en te verdring deur buitensporige koste en beperkings op diegene wat geteiken word, op te lê.

En hierdie geteikende aanslae neem toe.

Ten spyte van sigbare mislukkings, verdedig die voorstanders van transformatisme hul posisies al hoe harder. Die president van Suid-Afrika verklaar in die parlement dat BEE geen negatiewe invloed op ekonomiese groei het nie.

Die minister van handel, nywerheid en mededinging loods 'n sogenaamde transformasiefonds wat miljarde van privaatsektorbesighede herkanaliseer – en hoe witter die besighede, hoe swaarder die vereiste bydrae. Om nie eens te praat van hoe sy departement mededingingsreg as 'n wapen gebruik om 'n knelpunt vir hulpbronontginning te skep nie.

Die kwotastelsel van die Wet op Gelyke Indiensneming is reeds in werking en staatsamptenare, politici en drukgroepe beywer hulle om besigheidslisensievereistes na al meer sektore uit te brei en dit direk aan BEE-nakoming te koppel – dink aan lugvaart, finansiële dienste, besproeiing, landbou- en ander in- en uitvoere, eiendomspraktisyns, en so voorts. Die doel is eenvoudig: om transformatisme vir alle ekonomiese aktiwiteit verpligtend te maak.

Hoewel Sakeliga met gefokusde litigasie sommige van hierdie maatreëls kon beperk, verhoed of vertraag, is die gety nog nie gekeer nie.

Reuseskade

'n Land wat doelbewus sy mees produktiewe gemeenskappe benadeel en verplaas, kan onmoontlik hoop om te slaag.

Transformatisme is die vergestalting van 'n onvolhoubare Suid-Afrika.

Indien ons nie die greep van transformatistiese ideologie stuit, omkeer en uiteindelik verbreek nie, staar nie net die Westerse groepe en moontlik ander produktiewe minderhede in Suid-Afrika 'n bestaansbedreiging in die gesig nie, maar staar die hele land – en trouens die hele kontinent wat deur Suid-Afrika se gevorderde ekonomie geanker word – 'n strukturele en yslike ekonomiese ineenstorting in die gesig.

Staatsverval sal versnel en versprei. Dit sal gesagsvakuums skep, waarna verdere roofsugtige optrede – deur sowel staats- as nie-staatsakteurs – sal volg.

Produktiewe mense – wit, swart, bruin en Indiër – sal die land verlaat.

Ironies, en eintlik tragies, sal dit vir sommige van ons moontlik wees om wins te maak te midde van hierdie chaos. Agteruitgang, verval en selfs ineenstorting skep juis die soort geleenthede vir geharde, onverskrokke entrepreneurs – waarvan ons gelukkig nog heelwat het – wat weet hoe om munt te slaan terwyl alles rondom hulle agteruitgaan.

Maar tot watter nut is dit as ons 'n land agterlaat waarin ons kinders en kleinkinders nie meer kan of wil woon nie? As ons die plek wat ons liefhet moet verlaat?

Teenstand teen die bedreiging: Staatsbestandheid

Dit is duidelik dat transformatisme 'n wesenlike bedreiging inhou vir individuele besighede sowel as vir die breër sakeomgewing. Die vraag is: hoe bied ons teenstand?

Een benadering is om elke paar jaar in nasionale en plaaslike verkiesings te stem. Geskiedkundig gesproke is hierdie benadering tot verandering – soos dit nou op die vlak van miljoene mense toegepas word, eerder as 'n paar duisend in 'n Griekse polis – 'n baie onlangse verskynsel. Dit lei tot gemengde resultate: op sommige plekke blyk massademokrasie die florering van gemeenskappe en samelewings te ondersteun, maar in ander plekke het dit gelei tot die totale ineenstorting van lande met baie demokratiese, maar ook baie korrupte, wraakgierige en dwase regerings.

Daar is diegene wat hul beste pogings aanwend – binne hierdie verkiesingsraamwerk – om verandering teweeg te bring. Hulle moet daarmee voortgaan – en waar gepas – verdien hulle ondersteuning. Maar daar is duidelik meer nodig.

Oorweeg die frustrasie van die ANC-lid van die uitvoerende raad van Noordwes wat met plaaslike regeringsmislukking te kampe het. Mnr. Oageng Molapisi het verlede jaar gesê die nasionale regering moet "die span bring, die hulpbronne bring, almal bring" om orde in Ditsobotla te herstel. "Kiesers sal aanhou om vir jou dieselfde uitkoms te gee, dus is die ontbinding (van die munisipale raad) nie 'n opsie nie. Ingryping (deur die nasionale uitvoerende gesag) is die laaste uitweg," het hy in sy verklaring van 6 Augustus gesê.

Die LUR het besef dat Lichtenburg nie hul weg uit hierdie benarde situasie kan stem nie.

Terwyl diegene wat die beste geplaas is om die teorie van massademokrasie as teenvoeter vir transformasie toe te pas, dit dus na die beste van hul vermoë moet bly doen, het ons ook 'n alternatief nodig wat toegespits is op diegene buite die staatsapparaat – vernaamlik op die sakegemeenskap.

Hierdie alternatiewe strategie staan bekend as staatsbestandheid.

Staatsbestandheid kan op twee vlakke toegepas word: die private sfeer en die openbare of gemeenskapsfeer.

Omdat omstandighede van geval tot geval verskil, kan ek vir die staatsbestandheid van private aangeleenthede slegs breë riglyne bied, wat elkeen volgens sy eie oordeel moet toepas. Die volgende is twee sulke riglyne:

1. Ontkoppeling: Die doelbewuste ontwikkeling van private alternatiewe vir sogenaamde openbare dienste wat voorheen deur die staat gelewer is, soos elektrisiteit, water, vullisverwydering, sekuriteit, ens.

2. MAN-up (vir Maximum Achievable Non-Compliance): Maksimum haalbare nie-nakoming van beleide wat skadelik of oneties is.

Daar word dikwels gesê dat sakelui te stil is oor skadelike openbare beleid en staatsverval, en dat hulle meer gereeld hul stem moet laat hoor. Vir sommige mag dit dus vreemd voorkom dat ek dit nie by my riglyne insluit nie. Die rede is eenvoudig: dit is nie inherent deel van staatsbestandheid nie. Hoewel dit lofwaardig kan wees wanneer sakelui polities sensitiewe onderwerpe op eie houtjie in die openbaar aanpak, hou dit ook 'n praktiese en baie werklike risiko in. Sulke optrede kan hul besighede en almal wat van hulle afhanklik is in gevaar stel – insluitende werknemers, aandeelhouers, verskaffers en kliënte. In baie gevalle is direkte blootstelling van individuele besighede aan die staat se woede juis die teenoorgestelde van staatsbestandheid. Daarom behoort dit slegs met groot omsigtigheid en as deel van 'n breër, strategiese benadering oorweeg te word.

Daar is egter tye wanneer kollektiewe optrede wel sin maak. Gedurende die 1980’s het Amerikaanse maatskappye byvoorbeeld hul teenkanting teen die Nasionale Party se apartheidsbeleid openlik uitgespreek deur ’n alternatiewe stel etiese standaarde te onderskryf, bekend as die Sullivan-beginsels. Daar mag dalk in die nabye toekoms weer so 'n tyd aanbreek wanneer sulke gesamentlike uitsprake opnuut eties onderskeibare besighede kan uitwys – besighede wat hul teenkanting teen die transformatistiese program openlik te kenne gee – iets om dalk te oorweeg.

Die tweede vlak van staatsbestandheid is in die openbare sfeer, meer spesifiek in die gedeelde of gemeenskaplike domeine.

Dit is goed en wel om jouself staatsbestand te maak, maar dit is moeilik skaalbaar. Belangriker nog, die staatsbestandheid van private domeine spreek nie die probleem aan van skadelike of falende openbare gesag wat vir 'n mislukkende sakeomgewing verantwoordelik is nie.

Soos die Amerikaanse sosioloog Robert Nisbet kort ná die Tweede Wêreldoorlog in The Quest for Community verduidelik het, vereis die balansering van mag in die samelewing meer as net enkele dapper individue wat in isolasie optree. Dit vereis onafhanklike instellings en selfregulerende verenigings wat hulpbronne saamspan en mag in getalle opbou om werklike wigte en teenwigte teen staatsmag in die openbare belang en vir die florering van die samelewing te bied. Hierdie tipe organisering is net so noodsaaklik onder sakegemeenskappe as in ander gebiede van die burgerlike samelewing.

Sonder die staatsbestandheid van ons bestaande (en nuwe) instellings vir die gemeenskaplike goeie doel, en waar nodig die vestiging daarvan as toegewyde en missiegedrewe voertuie, sal geen mate van private staatsbestandheid verhoed dat ons uiteindelik eindig met, ten beste, baie welvaart in 'n plek wat ons nie meer ons tuiste kan noem nie, en waar die stemme van ons kleinkinders, en hul nageslag, nooit gehoor sal word nie.

Ek bied drie riglyne vir die staatsbestandheid van ons gedeelde domeine om gemeenskaplike bedreigings – voortspruitend uit staatsverval, die staat se geteikende aanvalle en die vakuums van orde wat dit veroorsaak – aan te spreek:

1. As u 'n instelling is, volg 'n tweeledige strategie: beveg skadelike staatsoptrede en die misbruik van staatsmag waar moontlik (bv. litigasie en openbare druk), terwyl u alternatiewe strukture vir bestuur, orde en sekuriteit oprig oral waar die vakuum wat deur staatsverval gelaat word, dit uitlok.

2. As u 'n private onderneming is: Soek toegewyde, missiegedrewe voertuie wat openbare probleme aanspreek, en befonds hulle.

3. Bou sulke instellings: Sakeliga is een van verskeie instellings wat goeie en doeltreffende werk doen. Maar die werklikheid is dat staatsverval al hoe meer lewensterreine aan chaos en wanorde blootstel. Miskien is dit ú taak om die nuwe instellings te bou wat opgewasse sal wees om orde en stabiliteit in hierdie onsekere tye te herstel.

Gevolgtrekking

Staatsbestandheid is die gepaste strategie vir besighede wat bereid is om hul diepste sosiale verpligting na te kom: die herstel van ekonomiese orde in diens van florerende gemeenskappe en samelewings.

Ons sal teenstand ervaar. Ons sal beskuldigings in die gesig staar dat ons ongeregtigheid najaag. Maar ons moet vorentoe beur – sowel vir die wit gemeenskappe wat uitdruklik onder die huidige rassebeperkende program geteiken word, en vir die ander gemeenskappe in die streek wat nie uitdruklik geteiken word nie, maar wat wesenlik benadeel sal word deur die sekondêre skade wat die geteikende aanslae op wit besighede inhou.

Onder transformatisme is daar geen volhoubare Suid-Afrika nie. Vir vandag se sakelui is die plig dieselfde as wat dit op enige ander plek en tydstip in die geskiedenis sou wees waar die dominante politieke stelsel versuim om 'n gunstige sakeomgewing te skep, of dit aktief ondermyn:

Dit is ons plig om ons besighede staatsbestand te maak – en ook die ekonomiese orde waarop ons voortbestaan en voorspoed berus.