Howe versuim om dringende skade van raskwotas te verreken

Plaaslike en internasionale besighede wat in Suid-Afrika werksaam is, moet hulself voorberei op etlike jare van volgehoue weerstand teen die staat se rassebeperkende indiensnemingskwotas, te midde van voortgesette litigasie deur Sakeliga en NEASA.

Die nuwe kwotas, wat verlede jaar kragtens die land se gewysigde Wet op Gelyke Indiensneming uitgevaardig is, beperk poste vir wit mans tot so min as 4% in verskeie bedrywe, en oor die algemeen tot minder as 20%. Dit is tans van toepassing op alle besighede met 50 of meer werknemers (’n drempel wat mettertyd beslis verlaag sal word), met progressiewe nakoming wat binne vyf jaar vereis word.

Verlede week het Suid-Afrika se Hoogste Hof van Appèl hom by die land se Konstitusionele Hof aangesluit deur verlof tot appèl teen die Hooggeregshof se versuim verlede jaar, om deel A van Sakeliga en NEASA se hofsaak toe te staan, van die hand te wys.

In daardie uitspraak het die hof geweier om 'n dringende interdik teen die Wet op Gelyke Indiensneming se nuwe kwotastelsel toe te staan, voordat dit in September 2025 geïmplementeer is.

Hierdie versuim van die howe vererger die skade aan maatskappye en werknemers van alle rassegroepe. Dit beklemtoon die noodsaaklikheid van volgehoue weerstand deur besighede wat voor onmoontlike kwotavereistes te staan kom in die aanloop tot die uitslag van 'n langdurige en onsekere hofsaak oor die grondwetlikheid van die regulasies.

Terwyl Sakeliga en NEASA regsopsies oorweeg met betrekking tot deel A van ons aansoek, gaan ons voort met deel B. Deel B poog om die Gelyke Indiensneming-wysigings en die regulasies wat die indiensnemingskwotas voorskryf, te hersien en tersyde te stel.

Dit is betreurenswaardig dat die howe meer as ses maande geneem het om 'n uitspraak oor die dringende interdik-aansoek te lewer. Die stadige, moeisame proses het bygedra tot en produksieverliese vererger vir besighede wat – in plaas daarvan om op welvaartskepping te fokus – hul blootstelling aan bevindinge van nie-nakoming ingevolge die staat se spreibladgebaseerde rasseberekeninge moes afweeg.

In hul beslissings het die Konstitusionele Hof en die Hoogste Hof van Appèl implisiet versuim om die aansienlike nakomingskoste, besigheidsbeplanningsrisiko's, beleggingsontmoediging en indiensnemingsvermyding wat so 'n radikaal ontwrigtende beleid meebring, te erken — en moontlik selfs te begryp.

Indien hierdie beleid uiteindelik ná volledige geregtelike hersiening omgekeer word, sal hierdie koste en dié van verdedigende herstruktureringspogings onnodig aangegaan gewees het, en verdere koste meebring om reg te stel.

Substantiewe grondwetlike uitdagings duur voort

Sakeliga en NEASA se hersieningsaansoek in deel B kan etlike jare neem om af te handel, weens oorvol hofrolle en onregmatige vertragings deur die departement van indiensneming en arbeid. In 'n belangrike verwikkeling om die departement se vertragings teen te werk, het die hof op 9 Maart 'n bevel gemaak om die minister te verplig om haar rekord binne 10 hofdae te lewer, by gebreke waarvan sy van minagting van die hof aangekla kan word.

Weens die onwilligheid van die howe om 'n tussentydse interdik toe te staan, sal die staat nou voortgaan om sy rassebeperkende en irrasionele indiensnemingsbeleid op produktiewe besighede af te probeer dwing, te midde van Sakeliga en NEASA se konstitusionele proses teen die Wet.

Gedurende hierdie tyd behoort besighede ons aanbevelings oor maksimum gepaste nie-nakoming met dit wat skadelik en oneties is te oorweeg, asook om die bystand van NEASA te bekom vir die ontwikkeling van 'n pasgemaakte strategie om die impak van die regulasies te verminder. Hul advies is hier beskikbaar.

Skadelike gevolge van die Gelyke Indiensnemingskwotas

Die Gelyke Indiensnemingskwotas vereis dat die meeste werkgewers met 50 of meer werknemers, insluitend multinasionale besighede, hul arbeidsmag moet herstruktureer ooreenkomstig die land se rasse- en geslagsdemografie. Hierdie vereistes is vir die meeste besighede onmoontlik om na te kom, en die gevolge van voortgesette afdwinging sal ernstig wees.

Die kwotas dwing werkgewers om aanstellings- en bevorderingsbesluite op grond van ras te doen, wat produktiwiteit ondermyn, institusionele kennis en vertroue erodeer, en bekwame werkers uit maatskappye en uit die land dryf.

Vir besighede in gespesialiseerde sektore soos mynbou, ingenieurswese, finansiële dienste en tegnologie hou die kwotas geen verband met die beskikbare arbeidspoel nie en kan dit nie nagekom word sonder om operasionele kapasiteit wesenlik in te boet nie.

Intussen stel die kwotas in talle sektore, waar poste soms feitlik uitsluitlik deur mans of vroue beklee word, geslagsgebasseerde indiensnemingsvereistes wat slegs as absurd onmoontlik beskryf kan word.

Buitelandse besighede wat in Suid-Afrika werksaam is met 50 of meer werknemers word as 'aangewese werkgewers' kragtens die Wet beskou en moet aan dieselfde rassekwotas voldoen, ongeag hul tuisland se wette en regulasies wat rasseprofilering in hul arbeidsmag dalk verbied.

Die Wysigingswet op Gelyke Indiensneming sal – indien dit onbetwis gelaat en streng geïmplementeer word – ernsige skade aanrig aan Suid-Afrika se private sektor in die poging om dit langs rasselyne wat deur die staat bepaal word, te herstruktureer.

Dit sal belegging wegdryf, werksgeleenthede vernietig en die produktiewe kapasiteit wat gemeenskappe regoor die land onderhou, uithol.

Die Wet lê aan werkgewers 'n onetiese verpligting op wat irrasioneel, onuitvoerbaar en onkonstitusioneel is.